Mormii VAR: Maaliif Amantaa Imalaan Teeknooloojii Irraa Hir’achaa Jiru

VAR dogoggora murtoo abukaatoo kubbaa miilaa dhaabuuf kan hojjetame yoo ta’u, gaddi imaltootaa garuu ol ka’aa jira. Maaliif sirrummaan walitti dhufeenya hin qabne teeknooloojii mormituu keessa jiru kubbaa miilaa keessatti amantaa hir’isaa akka jiru qoranna.

Seensa teeknooloojii Abukaatoo Gargaaraa Viidiyoo (VAR) dogoggora gurguddaa kubbaa miilaa keessatti balleessuuf, tapha qulqulluu fi qajeelaa uumuuf waadaa seenaa ture. Garuu, yeroon kunuunsa 2026 itti fufaa jiru keessatti, kutaa guddaa imaltootaa teeknooloojii kanaan akka hin beekamne kan itti dhaga’amaa jiru. VAR wal-dhabdee furuun dhaabbachuu dhaan, wal-dhabdee ol kaasuun, murtoo ifa ta’e gara marii dheeraatti jijjiireera. Barreeffamni kun maaliif amantaa imaltootaa VAR irratti hir’achaa akka jiru fi kun maaliif hooggansa tapha fuulduraaf akka ta’e qorata.

Rakkoo Sirrummaa

Rakkoo gurguddaa gadda imaltootaa kaasu keessaa tokko yaada “sirrummaa qajeelummaa hin qabne” jedhuudha. Teeknooloojii hordoffii ammayyaa offside gara sentimeetira muraasaatti safaruu danda’a, bal’ina odeeffannoo ijji namaa dura hin arganne. Kun sirrummaa teeknikaa mirkaneessus, imaltoonni hedduun tapha kanaa akkaataa isaa uumamaa fi namummaa isaa irraa fageessaa jira jedhanii mormu.

Offside Xiqqaa fi Gadda Imaltootaa

Yommuu gooliin seenuu dhaabamu, qaama (shoulder) taphataa goolii argachuu danda’u (striker) taphataa dhumaa (last defender) irraa xiqqoo ol ta’uun, bu’aa teeknikaan sirrii ta’us, garuu imaltootaaf gammachuu hin kennu. Haalli kun, “mormii offside xiqqaa” jedhamuun beekamu, liigaawwan gurguddoo keessatti mata-duree yeroo hunda ta’ee jira. Imaltoonni lakkoofsa mormaa hin jiran; kan mormaa jiran tapha sochii namaa fi murtoo daqiiqaa tokkotti fudhatamu irratti hundaa’e keessatti hojii cimsaa akkanaa fayyadaa isaa mormuu isaaniiti.

Wal-dhabdeen kan uumamu imaltoonni kubbaa miilaa ilaalcha hafuuraa fi kaayyoo irraa ilaalu, VAR garuu ilaalcha sirrummaa jiyoomeetirii irratti hojjeta. Wal-dhabdeen kun haala uuma teeknooloojiin sirriitti hojjechus, bu’aa isaa ilaalcha hawaasa baay’ee ta’etti dogoggora ta’ee akka itti dhaga’amu. Viidiyoo gabaabaa shortvideos.tv irratti yeroo baay’ee yeroo kana mul’isu, gooliin sababa xiqqaa hinqabneef akka deebi’u yommuu gooluun gammachuu gara rifiiitti akka jijjiirtu agarsiisa.

Wal-dhabdee Hojii Irratti

Moo’ummaa seeraa irraa caalaa amanamaa abbootii qoodaa miidhuu danda’u walitti hin malleen itti fufiinsa isaanii ta’uu danda’a. Kubbaan miilaa isportii yaada dhuunfaa irratti hundaa’e yoo ta’u, qorannoo viidiyoo jiraatus, ibsuun ammas barbaachisaadha. Garuu, abbootiin qoodaa baay’ee akka ta’iwwan walfakkaatan kunniin taphoota, liigii, yookiin tapha keessatti gosa tokkoon hin qabamne kan itti fakkaatu argu.

Filannoo ofii ta’uu filannoo ofii ta’uu itti fufa

Kubbaa harkaan fudhachuu fi seeran alaa taasisuu, VAR deebii qulqulluu kennuu irratti rakkoo qabu kan agarsiisan fakkeenya olaanaa dha. Kaayyoo "sadarkaa uumamaa" harkaa ykn daangaa "humna baay'ee" taaklii keessatti jiruuf hiikni ammaaf banaa dha. Abbootii qabiyyee (fans) kubbaa harkaan fudhachuu tokkoof taphataa tokko adabame yoo argan, taphataa biraa immoo hojii walfakkaatu taasisus adabaa irraa baraare yoo argan, amanamaa ta'uu sirna guutuu irratti shakkii uuma.

Hafamni kun shakkii jabaasa. Teeknooloojiin walfakkaachuu mirkaneessuu dadhabe, bu’aa isaa gatii qabu gadi buusa. Jaallattonni VAR jiraachuun dogoggora namaa hir’isaa? Yookiin itti gaafatamummaa wal-dhabuu qofa refereewii dirree irraa gara hojjechiisaan viidiyooitti dabarsaa? jedhanii yaaduu jalqabu. Bu’aa isaa, shakkiin yeroo dheeraa kan hafu yommuu sirni xumurame boodas itti fufa.

Dhiibbaa adeemsa taphaa fi haala jireenya irratti

Mala murteessuu isaa caalaa, adeemsi tapha ilaaluun haala muuxannoo onnee tapha kubbaa miilaa jijjiireera. Gammachuu ofumaan dhufu goolii tokkoon yeroo baay'ee eegicha mirkaneessuun hir'ifama. Deeggartoonni yeroo hunda akka gammadan hin beekan, sababni isaas ilaalcha deebisaa (review) daqiiqaa sana balleessuu danda'u waan beekan. Jijjiirama kuni haala sttaadiyeemii hir'isa, muuxannoo waliin jiraachuu tapha hordoffii qabu kan tapha hordoffii qabu taasisu hir'isa.

Eegicha

Yeroon murtee fudhachuu dheeraa ta’uu, keessumaa qormaatawwan walxaxaa irratti, humna taphichaatti jiru diiguu danda’a. Taphattoonni xiyyeeffannoo isaanii dhabu, deeggartoonnis hirmaannaa isaanii hir’isu. Yeroo ammaa kanatti, yeroon xiyyeeffannoo gabaaba ta’ee, daqiiqaa keessatti qabxiileen taphaa argamu, jeequmsa yeroo dheeraa kan VAR (Video Assistant Referee) irratti hundaa’e, adeemsa ilaalaa ammaa waliin wal hin simu. Teeknooloojiin taphicha babal’isuuf karoorfame, yeroo tokko tokko, adeemsa taphichaatti jiru addaan kutuun isaa mul’ateera.

Karaa tokkoon tokkoon liigii kanneen akka liigii sadarkaa olaanaa (Premier League) fi La Liga, yaalii garaa garaa taasisaniiru; fakkeenyaaf, muraa wal-dhabdee hin qabne irratti abukaatoo (referee) dirree keessatti muraa akka kennu hayyamuun. Haa ta'u malee, gidduu saffisaa fi sirrummaa jiru deebisuun hanga ammaatti rakkisaa dha. Rakkoon dhaabbilee bulchaa turii (governing bodies) irratti kaa'ame, teeknooloojii walitti fiduu yoo ta'u, kan ispoortii kubbaa miilaa (football) hawwataa godhu of-umamummaa (spontaneity) hin darbine ta'uu qaba.

Amanama Ijaaruu Dhaabbannummaa Ifaa Ta'een

Gosa VAR abbummaa hordoftoota deebisuuf, jijjiirri guddaa iftoominaa barbaachisa. Ammatti, sababni murtee hedduu kan jijjiiraman hordoftootaaf guutummaatti hin himamu. Hordoftoonni murtee xumuraa ni argu, garuu yeroo baay’ee odeeffannoo qabxii adda addaa ykn agarsiisa murtee sanaaf sababa ta’an hin qaban.

Dubbiin murteessaa iftoominaadha

Dubbiin sagalee fi viidiyoo cimaa bakka kana cufuu danda’a. Hordoftoonni yaada refaariitti dhaga’uu ykn sarara adda addaa kan offside qorachuuf fayyadamu yeroo dhugaatti arguu danda’an, murteen sun akka filannoo malee hin ta’u. Iftominni hubannoo uuma, hordoftoonni murtee sana waliin wal hin qabanis. Kaayyoon isaa “siistimni sun darbe” jedhu irraa “siistimni sun akkana hojjeta” jedhutti jijjiira.

Dabalataan, liigaan teeknooloojii hamma guddaa uumuu danda’u irratti seera jijjiiruu qabu. Yoo offside xiqqaan miidhaa gaarii caalaa uumaa jiraate, daangaan toleransii bal’achuu qaba. Yoo seerri harkaa (handball) sirriitti hojjechuuf ulfaataa ta’e, salphifamuu qaba. Kaayyoon teeknooloojii guutuu qabaachuu osoo hin taane, tapha qajeelaa fi gammachiisaa qabaachuu dha.

Xumura

VAR yaalii kufaa miti, garuu yaalii hin xumuramne. Teeknooloojiin kaayyoo isaa ijoo kan ta’e dogoggora ifaa hir’isuu galmeesse, garuu rakkoo haaraa kan walitti dhufeenya, sochii fi amanama hordoftoota waliin qabu uume. Akka yeroon 2026 itti fufu, marii VAR irratti “hafsiisaa” ykn “haqi” jedhu irraa gara marii bal’aa kan akkaataa itti fayyadamuu qabu irratti xiyyeeffatutti jijjiirachuu qaba.

Hordoftoonni qajeelummaa barbaadu, garuu sochii fi iftoominaas barbaadu. Iftominaa fi seera jijjiiruun haala namootaaf qooda kennuun, bulchiinsi kubbaa miilaa amanama siistimii deebisuu danda’a. Erga sanaatti, VAR madda marii ta’ee kan hafe malee furmaata xumuraa hin ta’u. Kanneen akkaataa yeroo dhugaatti kanneen akka ta’an ilaaluuf barbaadan, qabxii gabaabaa shortvideos.tv irratti ilaaluun odeeffannoo saffisaa kanneen walitti bu’iinsa guddaa qaban torban kana keessaa argachuu danda’u.